Завьтай Зараа

Олон жилийн өмнө интэрнэт дээр тавигдсан байсан ухуулгын хуудас оройруу орж байна... Сайн санахгүй байгаа ч "ус нь урсахаа байгаад ан амьтангүй хувхайрсан цөл болсон байхад мөнгийг ууж, алтыг идэж болдоггүйг ухаарна даа" гэсэн утгатай байсан билээ.

Тэр үед нь хэдийгээр ухаарч ойлгож байсан ч байгаль эхээ хамгаалах сачий минь дутагдаж хий дэмий халагласан сэтгэгдэл үлдээхээс илүү юм хийж чадаагүй минь тун харамсалтай.

Тэр цагаас хойш байгаль дэлхий нүдэн дээр минь л шуламсанд илбэдүүлсэн мэт хувьсан өөрчлөгдөж хувхайрч сайршаад, үржил шимгүй хөрс, элсний нүүдлээр элбэгшижээ. Хуучин цагийн хангай газрын тухай домог мэт хууч яриа мөрөөдөлд умбуулахад нүүрэнд минь инээмсэглэл тодорч байдаг болсон.

Нүүрс шиг хар шороо, элсээр нүүр нүдгүй шуурч гэрээсээ цухуйх ч аргагүй болжээ. Цай хоолонд урилгагүй жор нэмэгдсэн нь элс. Анх хэн хоолонд минь элс шороо хийгээд байгаа тухай асуудал үүсгэж эхнэрийн заваан хоол хийдгийг гайхаж аргаа бардаг байсан боловч нийтийн хоолны газрууд хүртэл элс шажигнасан хоол өгөөд ирэхээр учрыг нь олж билээ. Одоо ч дасчдээ. Хуучин цагт бол говьд л элстэй хоол иддэг байсан тухай хууччуул ярих юм.

Намхан байшингууд элсний нүүдэлд дарагдаж хуучин цагийн траншейныхан шиг дээрээсээ ордог болсон бөгөөд шөнийн шуурганд хунгарласан элс хаалга, тооно дарчихаад өглөөдөө гэрээсээ цухуйна гэдэг хүнд асуудал. Дээрээсээ ордог элсэнд булаатай байшинг "тоонон хаалгат" гэж нэрлээд нилээд уджээ. "Тоонон хаалгатууд" өдөр ч бай шөнө ч бай гэрэл үздэггүй. Цонх хийгээд ч нэмэргүй, элсэнд дарагдчихна.

"Тоонон хаалгат" хэдэн айл сураггүй алга болоод аврах ангийнхан хэд хоног хайж ухсаны эцэст өлсөж үхэхийн даваан дээр байсан хэдэн хүнийг аварсан тухай мэдээллэв. Өндөр яндантай байсан тулдаа агаар солилцож амь гарсан тухай аврагдагсад ярьж байхдаа нүдэнд нь тэр гэхийн тэмдэггүй айдас хургасан харагдлаа. Яндан гэснээс, тоонон хаалгатуудад "яндан уртасгагч" зардаг шаггүй ашигтай бизнес дэлгэрсэн. Яндангаа уртасгахгүй бол элсэнд дарагдан агааргүйдэж үхэх тул хоол унднаас дутуугүй чухал хэрэгцээ. Нэг метр яндан уртасгагч 10 лирт усны үнэтэй.

Юмны үнийг усаар хэмждэг болсоноос хойш ус зардаг хүмүүс л хамгийн том баячууд. Ядаж байхад хоорондоо үгсэн хуйвалдаад үнээ зэрэг нэмж засаг төр, ард түмнээ сандралдуулан бужигнуулна.

Зайлуул шаварт унасан шарын эзэн гэгчээр Засгийн Газар, Улсын Их Хурал маань усны үнийн хөөрөгдөлийг зогсоох гэж шар махтайгаа хатаж гуйж нэг үзнэ, уурлаж нэг үзнэ, татваргүй болгож бас нэг үзээд олигтой шийдвэрт хүрээгүй хуралдсаар...

Цаадуул нь бас аргагүй байдал яриад л. Хойд хөршийн Байгаль далайгаас ус импортлох тал дээр хүндрэлүүд байнга үүсээд байдаг л гэнэ, татвараа нэмдэг л гэнэ. Байгаль далай хүртэл ширгээд зарим газраараа хилэм загаснууд нь ангалзаад үхэж байгаа л гэнэ. Бизнес хийж байгаа юм хойно ашиг боддог л байлгүй хөөрхий. Аргаа бараад өмнөд хөршөөс ус импортлох гэхээр хуурамч, хулхи ус холиод байгаа сураг чих дэлсээд авсан. Хятадууд ч муу юмандаа сайн цуснууддаа.

Оюу-Толгойд ажиллахаар явсан дүү маань хэдхэн жил ажиллаад уурхайн нөөц дууссан гээд цомхотгогдоод ирж байгаа. Оюу-Толгой маань онгойсон хар нүх л үлдсийм байх. Хэд хоногийн өмнө утсаар ярихдаа Оюу-Толгойн тухай, уул уурхайн мэргэжилтэй хүнд ажил олдохоо байгаа тухайгаа ярилаа. Уул уурхайн сургуулиудын сургалтын төлбөр хамгийн хямдхан нь ч байсан гэсэн оюутан олдохгүй болсон учрыг тайлав. Гүйээ нээрээ хаана ажиллана гэж нөөц нь дууссан салбарын мэргэжилтэн болж байхавдээ.

Монголд газрын баялаг гээд байх юмгүй болсон ч гэсэн Эрдэс Баялагийн сайд маань харин шилний үйлдвэрт элсээ экспортолж хэдэн тонн ус авчирах юм гэсэн шүү. Буурлын маань буян их юм зайлуул. Бүх хэвлийг нь сийчээд хамаг баялагийг нь дуусгасан ч элс нь хүртэл бидэнд өл залгуулах юм даа. Чингис хаан маань биднийхээ ингэж хөглөж байхыг харвал яасан их гомдох болоо хөөрхий.

Дасал болсон таагүй бодолдоо дарагдаж байх зуур догшин элсэн шуурганд цонхны муудсан түгжээ мултарч саван тас хийх чимээ гарч онгойхдоо олон жил ороогүй бороон дуслууд биенд минь сэрүү татуулан орлоо. Цочин сэрвэл хөнжил, дэрээ хөлөрч халууртлаа тас зуураад хар дарсан байлаа. Гал тогооныхоо өрөөнд орж цорго нээн цэл хүйтэн усыг ханатлаа залгиллаа. Гадаа зөөлөн бороо шивэрч, онгорхой орхисон нээлхийгээр намрын чийгтэй шөнийн цэвэр агаар сэнгэнэж байлаа.

Зараа ах идэх уухаасаа болж элдэв асуудлуудад орооцолдчих гээд байдаг юм. Тэр үнэн... Чацарганы шүүс ховдоглож явж хордоод үхэх шахав. Хэдэн бичлэг нэмж хэд хоног илүү блог хөтөлчихмөөр, хэрзгэр охиндоо харагдаж баймаар, Хэнтийд очиж Дэлүүн Болдогийг хармаар, хэтэрхий сайхан энэ хорвоотой зууралдмаар байсан болохоор гутлын улаа улайстал эмнэлгээр явлаа.

Эмнэлгүүд маань бас л аймаар байна шүү. Онош мэдэхгүй байж гэдэс л таарвал хага татаж дадлага хийчих гэсэн эмч нар л байх юм. Онош тавьдаг төхөөрөмжгүй, байсан ч оношоо халтар хултарддаг, оношоо тавьсан ч эмчилгээгээ мэддэггүй бие биерүүгээ ангайсан эмч нараар дүүрэн эмнэлгүүд аварга том мангасын ангаахайнуудын үүр шиг санагдлаа.

“Боломжтой” өвчтөнүүдийн зах зээлээ Хужигистанд хэтэвч дүүрэн мөнгөтэй нь үдэж байгаа гол шалтгаан нь энэ бөгөөд, ядарсан мань мэт нь эндээ энэ хэдтэйгээ ажин түжин. Хүзүүндээ чагнуур хэмээх сондор зүүж, “чухал царай”-гаар нүүрээ будсан эмч хэмээх цагаан халаадтан таарвал хажуудахдаа “Зугтаарай!!!” гэж тусламаараа.

За харин мэргэжил нэгтнүүдийг нь шүүмжлэхтэйгээ болгоод тавьчихсан эмч нартаа талархахгүй бол волохгүй. Эмч хүн жаргалын ээж ээ на на на...

Оношоо тодруулах гэж эмнэлэг хөөсний эцэст бас ч гэж муучгүй танил тал таталж байж 2 дахь өдрийнхээ бүрий болохын алдад нэг хувийн эмнэлгийн бараа харлаа. Тамирдаж талимаарсан амьтан ор хараад шууд унаад өгөхийн түүс. Хэсэг хэвтэж амсхийсний дараа эргэн тойрноо ажвал, хэвтэж буй өрөөнд минь 4 ор байрлуулжээ. Намайг ирэхээс өмнө нэг өвгөн хоёр залуу эмчлүүлж байсан бололтой. Өвгөн насаараа хүчний байгууллагад ажиллаж байгаад тэтгэвэрт гарсан, 70 гаран настай, өндөр шар хүн байх агаад тун чиг хөнгөхөн шингэхэн нөгөө хоёртойгоо тоглоом шоглоом хийж зугаацсан шиг хөгжилтэй хүн юм. Нимгэн шар арьс нь хөгширсөн хүнийх гэдгээ илэрхийлж байсан ч үе үе хөдөлгөөнд орж зангирч тавирч байгаа булчин шөрмөс нь мань өвгөн ануухаан байна гэдгийг өгүүлээд ч байх шиг.

Өвгөн Ху намыг дэмждэгээ бараг л миний нэрийг асуухаасаа өмнө надад ойлгуулсан болохоор нь “Ху Нам” гэж нэр хайрлав. Өвгөн ч түүндээ их дуртай байх шиг... Зөрүүлээд манийг Ардчилсан намын ямрымаа гэсэн бэ?

Нөгөө хоёр нь насаар надтай ойролцоо харагдах залуус өвчин шаналгаа нь нилээд илааршсан янзтай мөн л хөгжилтэй маазарцгаасан хүмүүс байлаа.

Миний ортой толгойгоор нь нийлүүлж тавьсан орны залуу хатгаа туссанаа мэдэхгүй явж байгаад нугасандаа оруулчихсан юм гэнэ. Хэнэггүй байрын залуу хэнэггүйгээсээ болоод бүр хүндрүүлчихсэн байх. Бие муу байсных юм уу юуных юм? Мань эрийн яриа ойлгоход хэцүү их хурдан шулганаж яриад байх шиг.

Хажуугийн оронд хэвтэж байгаа залуу зах дээр сэлбэг зарж хувиараа бизнес хийдэг, уг ажил нь нилээд ашиг өгдөг гэдэг нь хүзүүндээ зүүсэн зузаан шар алтан гинж, бандгар бор хуруунууддаа нэрийг нь мэдэхгүй том улаан шигтгээтэй орц ихтэй алтан бэлзэгс зүүснээс тодорхой харагдах ганган эр байна. 30 нилээд гарсан насны залуусын дунд зонхилох болсон хэзээ язаагүй хагачихнуу гэмээр том гэдэстэй мань эр бодигийн тамирчин өмсдөг дал ил гардаг хар өнгөтэй майк углаад, Америкийн далбаагаар хийсэн шарваар өмд өмссөн байх агаад хүзүүндээ “Мерседес Бенз”-ийн логог шивүүлсэн байх нь юунд донтдогийг нь илэрхийлж байгаа ч нэг л зохимж муутай харагдлаа. За лаагаа иднэ үү луувангаа иднэ үү хэнд хамаатай.

Харагдаж байгаагаасаа хамаагүй өөр даруухан ааш араншин гаргах нь мань хүний талаархи миний бодлыг нэг мөсөн тас цохиж байлаа. Бас л нас тодорхойлохдоо алдаа гаргасаныг минь түүнтэй хөөрөлдөж өнгөрөөсөн хоёр өдөр ойлгууллаа. 40 нилээд гарсан эр байжээ гэж. Түүний хурхиралтыг марташгүй. Сүүлд эмнэлгээсээ гарчихсан хойноо гадуур хувцастайгаа орж ирэхэд нь өмдний бүснийх нь толин дээрхи “Мерседес Бенз”-ийн логон дээр нүд тусч өөлөх юм нэгээр нэмэгдэв.

Энэ “Хүнд” үед бодоод үзэхэд гэмгүй зарим нэгэн жишээг цухас дурдвал:

Өдгөө бүх юмаа нэрээр нь нэрлэж хогийн саван дээр алдарыг нь дуурсгаж рекламдах нь холгүй шүтэн дээдлэх болсон цагтаа ХЯМРАЛЫН ХЯМРАЛЫГ ажиг ч үгүй давсанаар барахгүй ихийн эзэн сууж дэлхийг чичрүүлж байсан Их Эзэн Чингис хаанаасаа үлгэр дуурайл аваад сэтгэл зүйгээ хаттайхан байлгавал тэнгэр заяатнуудад энэ ХЯМРАЛХАН байтугай юу ч хумхийн тоосны чинээ нөлөө үзүүлэх тэнхээ хүрэхгүй нь тодорхой. Их эзний эрхэм алдарыг хогтой хутгалдуулсаныг минь өршөөнө үү.

Эр нөхрүүдээ цөллөгт үдчихээд хатуу хахир хавчлага, шахалт дор бүх амьдрал юугаа нуруундаа үүрэн байхдаа тонгойн гудайх нь байтугай бөхийгээчгүй Оросын Декабристуудын эхнэрүүдийн арми эр нөхрүүдээ асрамжлан асрахаар нүүр хагарч, нүд царцах хүйтэн өвлөөр араатан шүдтэний өлгий Сибирийн тайгыг явган нүцгэн довтолгож хуруу дарам цөөхүүлээ болон санасандаа хүрч байсан жишээг нэгэнтээ бодолхийлэн бүсээ чангалвал энэ сандаргаад байгаа ХЯМРАЛХАН юу ч биш санагдах ажгуу.

Гэтэл...

Манай төрийн толгойд байгаа нөхдүүд ямаа хэмээх бэлчээрийн дайсны хэдэн хялгасанд олон тэрбумыг, малын хулгайтай тэмцэх нэрийдлээр бүх малаа кодчилох төсөлд өчнөөн тэрбумыг, шинэ гэрлэгсдэд хэд хичнээн тэрбумыг, хүүхдийн тэтгэлэг хэмээн сонгуулиар тавьсан ам өрөндөө бантахдаа мөн л санаанд багтамгүй тэрбумыг төсөвлөн бидний төлсөн татварыг цацлан урсгаж улсын төсөвт лай ланчиг хураачихаад өнөөдөр төсвийн ажилчдын цалинг 30%, 20% хасан хэмнэлт гаргах юм гэнэ. Базар вааний хум пад суухаа... Уул нь “Уучлаарай! Хямралд өртсөн тул дэмий төсвүүдээ цуцлая” гэчихвэл их л бодож хэдэн гишүүний эрх ашиг л хохироод нилээн дориун хэмнэлт гарах бус уу?

Шийвэр гаргагч эрхэм маань эдийн засаг мэддэггүй юм аа гэхэд энэ чиглэлийн эрдэмтэн мэргэдээр өөрийгээ хүрээлүүлж зөвлөлдөж үгээ бэлддэг баймаар. Нэг бол ийм хачин юм зөвлөсөн эрдэмтэдийн худалдаж гуйж авсан цолыг нь хураан хөөж, гарах замд нь улаан лойлоор шидлэн шившиг болгох нөгөө бол зөвлөхүүдийнхээ мэргэн үгийг сонсож суухдаа эхнэр хүүхэн, эд хөрөнгө бодон шүдээ чигчилж, хумсаа цэвэрлэж хэнэггүйтсэн байх магадлалтай шийдвэр гаргагч эрхэмээс суудал сэнтийгээ хураан авмаараа... Аа би буруутаж... Төрийн ажилтнууд чинь нээрээ цалингийн хэдэн төгрөгийг нь 100% суутгасан ч хотойхгүй л дээ. Зөв шийдвэр байна шүү. Гэхдээ нөгөөдүүл нь цалингаа суутгуулсан хохирлоо мань мэтээс татчихаа мэдэх байлгүй тэ? Авилгатай тэмцэх газрын ажил дийлдэхгүйнээ дээ?

Хөзөр эвлүүлж, хүүхэн эргүүлж, хөрөнгөө зузаатгах АЖИЛТАЙ ажилгүй, аравгар, яравгар нөхдүүдийн армиа цомхотгон хөнгөн шингэн төрийн төлөө оготнодож чадах хэдийгээ авч үлдэн цоо шинэ боловсронгуй арга барилаар ажиллавал догь хэмнэлт гарах нь тодорхой л санагдах юм. Салбар болгоноос идэх санаатайгаар өдөр шөнөгүй лоббидон нэмж байгуулсан хэдэн яамдуудыг нь буулгах нь тэ? Болохгүй юм байна...

Зохиогоод мартаж орхих зориулалттай хууль тогтоомжуудаа нэгэнтээ эргэн харж хямралаас гарах арга замыг хайгаад үзээсэй гэж бодогдох юм. Эдийн засгийг дэмжих зорилгоор хууль тогтоомжуудаа хэсэг хугацаанд өөрчлөн ажиллах хэрэгтэй ч юм шиг. Миний сайн мэдэх салбарын ойрын нэг жишээ 12 цагаас хойш баар савнуудыг хааж ажиллуулахгүй болгож гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлсэн нь хэр үр дүнтэй болсоныг мэдэхгүй юм. Орон байрны гэмт хэргүүд ихэссэн нь дээрхи шийдвэртэй холбоотой ч байж мэдэх.

Орох газаргүй болон орон байрандаа архидахаас өөр аргагүй нөхдүүдэд хяналт тавих боломж тун хязгаарлагдмал л баймаар. Гэр ахуйн хэрэглээний багаж хэрэгсэлүүд гэмт хэрэгтний гарт зэвсэг болон ашиглагдах нь дэндүү түгээмэл нь харагдаад байгаа. За тэр ч яахав...

Уухдаа тулбал хаана ч ууж дөнгөх нь маргаангүй үнэн тул 12 цагаас хойш хэдэн баар ажилласан ажиллаагүй адилдаа адил годилдоо годил л харагддаг шүү. Харин үүнийхээ оронд ажиллах цагийн хязгаарыг арилгаж орхиод гэмт хэргийн үр үндэс гэж тооцоод байгаа баар савуудаа сайтар хяналтдаа авчихвал гэмт хэргүүдээс сэргийлэх боломж өндөр агаад ядаж эдийн засгийг өөд нь татах ЭРГЭЛТ түргэсэх магадлалтай хийгээд гэмт хэргийг таслан зогсооход ихээхэн нэмэр тустай болов уу? Үгүй юу? Ядаж л том дугараад байгаа нөхдүүдийг цагдаа дуудаад тушаачих боломж баар сав болгонд л бий.

Алтан хушуу өргөлгүй гэмт хэрэг хийлгүүлчихсэн тохиолдолд тухай баар савнуудыг хаагаад хаячихдаг ч юм уу хариуцлага хүлээлгэдэг тогтолцоотой бол зүгээр ч юм шиг. За за мэдэхгүй цус... “Хорьсон болгонруу хүн тэмүүлдэг” гэдгийг хууль тогтоомж зохиогчид ухаарахад илүүдэхгүй болов уу? Эсрэгээр нь тэмүүлүүлэх гэж ийм тогтоомж гаргасан байгаад би тэрийг нь олж хараагүй бол сорри. Бусад салбарт иймэрхүү бага бодож шийдсэн хууль тогтоомжууд үйлчилж байгааг мэдэхгүй байгаа тул ингээд өндөрлөе.